نگاهی مختصر به تاریخ روابط ایران و اسپانیا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی

فرو پاشی امپراطوری شارلمانی در اروپا با فروپاشی امپراطوری عباسیان درشرق همزمان بود. تشكیل دولت مقتدر در سال 1501 كه موجب بازگشت عظمت و اقتدار ایران بود، با تشكیل سلسله هابسبورگ در اسپانیا مقارن بود كه در هر دو كشور، شكوفائی علوم، هنر و ادبیات را به همراه داشت واین دوره در اسپانیابه «عصر طلائی» معروف است. این دوره باتحكیم حضور اسپانیا در امریكای لاتین و شكلگیری امپراطوری اسپانیا مصادف است.
در زمان سلطنت صفوی، انریك سوم پادشاه اسپانیا فردی به نام «گارسیا د سیلوا ای فیگروا» را به دربار شاه عباس فرستاد تا بتواند اتحادی را علیه امپراطوری عثمانی پایه گذاری نماید. وی طی 7 سال حضور در دربار شاه عباس توانست رابطه نزدیكی باپادشاه صفوی برقرار نماید. نقش چهره او در باغ چهل ستون گویای مراتب قرب این سفیر در دربار شاه عباس است. با این حال، مقابله شاه عباس با حضور دریائی اسپانیا و پرتقال، مانع از گسترش مناسبات دو كشور در سالهای بعدی شد. در واقع، عدم توفیق اسپانیا در تثبیت حضور خود درمنطقه خلیج فارس و مدیترانه موجب تقویت حضور قدرتهائی نظیر انگستان، روسیه و فرانسه شد و این روند موجبات تضعیف موقعیت اسپانیا در منطقه بویژه در قرن 18 را فراهم نمود.
در ایران نیز پس از سقوط سلسله صفوی تاروی كارآمدن آقامحمدخان قاجار در سال 1790، كشور دچار هرج ومرج و تجزیه شد. ظهور آقامحمدخان قاجار را میتوان با سلطنت شارل سوم (1788-1759) تشبیه كرد. در این دوره پس از اولین تلاشها در جهت ایجاد روابط سیاسی بین دو كشور، روند تحولات جهانی بویژه تسلط انگلیس و روسیه بر ایران و مداخله فرانسه و كنسرت اروپا در امور اسپانیا، مانع از توسعه هر چه بیشتر مناسبات ایران واسپانیا شد. بااین حال، در یك تحول اساسی در زمان محمدشاه قاجار، طی مذاكرات نمایندگان سیاسی دو كشور در اسلامبول، عهدنامه مودت و تجارت دو كشور در تاریخ 4 مارس 1842 توسط میرزاجعفرخان سفیر و وزیر مختار ایران در عثمانی و آنتوان لوپز دكوردوبا سفیر اسپانیا در عثمانی به امضاء رسید. این عهدنامه سپس به تایید محمد شاه وایزابل ملكه اسپانیا رسید. معاهده شامل یك مقدمه، هفت ماده و یك نتیجه است. باتوجه به اینكه اجرای معاهده مذكور بنا به دلایلی به عهده تعویق افتاده بود، مجدداً در 9 فوریه 1870 توسط سرتیپ حاج شیخ محمدخان وزیرمختار ایران در لندن و امانوئل رانسمای ویلانوئوا نماینده اسپانیا درلندن، در این شهر به امضاء رسید. برخی تحلیلگران اعتقاد دارند روابط سیاسی دو كشور به مفهوم نوین آن، اساساً از زمان انعقاد معاهده 1842 آغاز گردیده است. امضای این معاهده از آن جهت حائز اهمیت است كه اسپانیا پس از روسیه، انگلستان و عثمانی كه عملاً همسایه ایران بودند، نخستین كشور اروپائی است كه چنین سندی را با ایران امضاء نمود

روابط ایران و اسپانیا
روابط ایران و اسپانیا

روابط ایران و اسپانیا پس از پیروزی انقلاب اسلامی

روابط ایران و اسپانیا پس از پیروزی انقلاب اسلامی 1979 علی رغم برخی فراز و نشیبهااز اصل ثبات و تداوم برخوردار بوده است. به عبارتی، نه تحولات داخلی دو كشور (نظیر وقوع انقلاب اسلامی در ایران و استقرار مجدد نظام پادشاهی در اسپانیا) و نه تحولات منطقهای وبینالمللی در دو دهه 1970 و 1980 نظیر تجاوز رژیم عراق به ایران، خصومت امریكا با جمهوری اسلامی ایران و عضویت اسپانیا در اتحادیه اروپا در سال 1985 مانع از تداوم روند مناسبات دو كشور نشده است.
اسپانیا از جمله كشورهای اروپائی است كه از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی سیاستی معتدل و سنجیده در قبال ایران اتخاذ نمود. اسپانیا ضمن حفظ بی طرفی كامل در جریان تجاوز رژیم صدام به ایران، در تحریم اقتصادی امریكا علیه ایران مشاركت نكرد. در چارچوب اتحادیه اروپا نیز اسپانیا نه تنها هیچگونه قطعنامه و یا اقدامی علیه ایران را پیشنهاد نكرد بلكه در تنشهای ایجاد شده بین اتحادیه و ایران نقش مثبت و سازندهای در جهت عادی سازی روابط ایفاء نمود. بدیهی است ایفای نقش مثبت اسپانیا در تحولات مربوط به روابط ایران با اتحادیه اروپا و یا تجاوز عراق به ایران نه به معنی اختلاف نظر اساسی با دیگر اعضای اتحادیه اروپا بلكه منبعث از درك صحیح مادرید از اهمیت و جایگاه ایران است. از سوی دیگر، در شرایط توجه ویژه اسپانیا به منطقه خاور میانه، حفظ رابطه شایسته با ایران به عنوان مهمترین كشور منطقه، بخشی از استراتژی اسپانیا در قبال منطقه حساس خاور میانه و جهان اسلام ارزیابی میگردد. پادشاه اسپانیا نیز در جریان دیدار رئیس جمهور وقت ایران به اسپانیا در سال 1381 اظهار داشت «ایران كلید صلح، امنیت و ثبات در منطقهای پیچیده با تنشهای متعدد میباشد. به نظر ما ایران نقش مهمی در تثبیت صلح و ثبات در منطقه و جهان دارد» تا سال 1997 و روی كارآمدن دولت جناب آقای خاتمی، روابط دو جانبه با فراز و نشیب همراه بود. سیاست تنش زدائی در سیاست خارجی و توسعه مناسبات با كشورهای جهان بویژه در دو حوزه همسایگان واتحادیه اروپائی مورد توجه قرار گرفت. در شرایطی كه رابطه ایران و امریكا كماكان متشنج بود، روابط با اتحادیه اروپا از اهمیت مضاعفی برخوردار گردید. ایران و اتحادیه اروپا با آغاز «گفتگوهای انتقادی» و سپس «گفتگوهای فراگیر» عصر نوینی را در مناسبات خود آغاز كردند و روابط تهران ـ مادرید نیز در مسیر رشد و توسعه قرار گرفت كه حاصل آن ارتقاء روابط درتمامی سطوح بویژه طی سالهای 2003-2000 است.
با چنین زمینهای، شرایط لازم جهت دیدار رئیس دولت اسپانیا از تهران در اكتبر سال 2000 فراهم گردید. سفر خوزه ماریا آزنار نخستین دیدار رسمی یك مقام عالیرتبه اسپانیائی به ایران در طول تاریخ مناسبات دو كشور بود. این دیدار علاوه بر اهمیتی كه به دلیل محتوای مذاكرات و اسناد امضاء شده دارد، آغاز گر روندی صعودی در مناسبات همه جانبه دو كشور بود كه نهایتاً به دیدار سیدمحمد خاتمی رئیس جمهوری اسلامی ایران به اسپانیا در اكتبر 2002 انجامید و در این سفر اسناد مهمی امضاء شد و مذاكرات سودمندی در جهت تقویت روابط دوجانبه صورت گرفت گسترش همكاریهای اقتصادی دو كشور در بخشهای نفت و پتروشیمی، كشاورزی و شیلات، جهانگردی، حمل ونقل و… از حوزههائی است كه از زمینه بیشتری برای همكاری اقتصادی بین ایران و اسپانیا برخوردار است. برگزاری چندین سمینار اقتصادی د وجانبه وبالاخره امضای قراردادهای اقتصادی مختلف بین دو كشور درتقویت همه جانبه روابط اقتصادی نقش مهمی ایفاء نمودند.
در خصوص مبادلات تجاری ایران و اسپانیا طی سالهای اخیر، آمار موجود بیانگر رشد حاصله در این بخش میباشد. موسسه تجارت خارجی اسپانیا، در گزارش خود در پایان سال 2002 میلادی، ارزش صادرات جمهوری اسلامی ایران به اسپانیا در آن سال را 030/883/707 دلار ذكر كرد كه در مقایسه با سال 2001 (910/627/836 دلار) با 880/744/128 دلار كاهش بیش از 38/15 درصد كاهش نشان میدهد. ارزش واردات جمهوری اسلامی ایران از اسپانیا نیز در سال 2002، با بیش از 17/10 درصد افزایش، به 980/179/306 دلار رسید (ارزش واردات در سال 2001 برابر با 770/901/277 دلار بود). مجموع ارزش مبادلات دو كشور در سال 2002، به 010/063/014/1 دلار بالغ شد كه در مقایسه باارزش مبادلات در سال 2001 (680/529/114/1 دلار) با كاهشی بیش از 01/9 درصد همراه بوده است.
نكته مهم در مبادلات تجاری دو كشور این است كه همواره موازنه تجاری به نفع جمهوری اسلامی ایران بوده كه این امر ناشی از برتری سهم نفت در صادرات ایران به اسپانیا میباشد.
اقلام صادراتی ایران به اسپانیا شامل نفت ومشتقات آن، سوختهای كانی، خشكبار، پسته، مركبات، صیفی جات، ماهی، انواع محصولات دریائی، موادغذائی، آهن و فولاد، فرش وموكت، چرم و پوست، مواد خام و… است. اسپانیا نیز ماشین آلات وكالاهای سرمایهای، تولیدات شیمیائی، تولیدات مربوط به آهن و فولاد، لوازم برقی، تجهیزات مربوط به ا مور حمل ونقل، وسایل یدكی، ماشین الات مربوط به امور ساختمانی و معاون، وسایل نقلیه، قطعات یدكی اتومبیل و… به ایران صادر مینماید.
در خصوص روابط فرهنگی دو كشور گرچه تاریخ مشخصی از آغاز روابط فرهنگی ایران واسپانیا در دست نیست لكن بنا به گفته مورخان، جای پای ایران در تاریخ و فرهنگ اسپانیا به خوبی قابل تشخیص است. درطول هشت قرن حاكمیت مسلمانان در اندلس، فرهنگ ایرانی به عنوان یكی از اركان فرهنگ اسلامی نقش شایستهای در شكوه و عظمت فرهنگ و تمدن آندلس ایفاء كرد و حضور مؤثر ایرانیان در زمینههای علوم، موسیقی، ادبیات در دوره حكومت اسلامی در آندلس مورد تایید مورخان میباشد. معهذا، نخستین سند فرهنگی بین دو كشور در دوران حكومت پهلوی منعقد میگردد. سند مذكور در 24 نوامبر 1958 در تهران توسط وزیر خارجه وقت ایران و سفیر اسپانیا در تهران به امضاء رسید.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تنها در سال 1999 در جریان سفر وزیر مشاور وقت وزارت امورخارجه اسپانیا به جمهوری اسلامی ایران، یادداشت تفاهم همكاریهای فرهنگی، علمی، فنی وآموزشی بین دو كشور به امضاء رسید. تلاش مسئولین فرهنگی دو كشور در جهت شناساندن زبان و فرهنگ خویش، آموزش زبان فارسی و اسپانیولی در دانشگاههای دو كشور، تسهیل همكاری میان نهادهای فرهنگی، علمی، آموزشی وگردشگری، توسعه ارتباط میان دانشگاهها و مراكز علمی ـ تحقیقاتی دو كشور، مبادله نشریات علمی و تحقیقی و انجام تحقیقات و پروژههای مشترك از سرفصلهای مهم این تفاهمنامه است.
طی سالهای اخیر در جهت اجرای مفاد این تفاهم و پیشبرد دیگر حوزههای فرهنگی، اقدامات قابل توجهی انجام شده است.همكاری میان مراكز علمی و دانشگاهی دو كشور كاملاً متحول گشته است. در پی دیدار وزیر علوم، تحقیقات و فناوری جمهوری اسلامی ایران از اسپانیا در فوریه 2002، یادداشت تفاهم همكاری بین وزارتخانه ایرانی و مركز تحقیقات عالی اسپانیا به امضاء رسید كه اولین نمونه از چنین تفاهمنامهای با یك كشور اروپائی است. در جریان همین سفر یادداشت تفاهم همكاری بین دانشگاه تهران و دانشگاه آتونوما مادرید به امضاء رسید. این در حالی است كه قبل از آن و در جریان دیدار رئیس دانشگاه كمپلونتسه مادرید به ایران در سال 2001، تفاهمنامه همكاری بین این دانشگاه و دانشگاه تهران به امضاء رسیده بود. بعلاوه، بسیاری از دانشگاهها ومراكز تحقیقاتی دو كشور آمادگی خود رابرای توسعه همكاریها اعلام داشتهاند. پس ازآن، تفاهم نامه مشابهی بین دانشگاه كمپلونتسه و دانشگاه اصفهان نیز به امضاء رسید.
امضای یادداشت تفاهم همكاری در زمینه اسناد و آرشیو نیز تحول دیگری در همكاریهای فرهنگی دو كشور است كه مشتمل بر 6 بند میان سازمان اسناد ملی و وزارت آموزش، فرهنگ و ورزش اسپانیا در خلال دیدار رئیس دولت اسپانیا از جمهوری اسلامی یاران به امضاء رسید. دراین سند، همكاری دو كشور در زمینههای مبادله اسناد، آموزش متخصصین، روشهای ساماندهی اسناد، چاپ اسناد و برگزاری نمایشگاههای اسناد و دیگر زمینههای همكاری مورد اشاره و توافق قرار گرفته است.
در زمینه گفتگوی تمدنها كه پیشنهاد آن توسط سید محمدخاتمی رئیس جمهوری سابق ایران در سال 1997 ارائه شد و سازمان ملل بر اساس آن سال 2001 را سال گفتگوی تمدنها اعلام كرد، تاكنون نشستهای متعددی بین اندیشمندان و شخصیتهای فرهنگی دو كشور در تهران و مادرید برگزار شده است. در خلال دیدار رئیس جمهوری اسلامی ایران از اسپانیا، برگزاری مشترك نشست اندیشمندان و سیاستمداران كشورهای جهان در مادرید در اكتبر سال 2003 مورد توافق رهبران دو كشور قرار گرفت. نشست مذكور در پائیز سال 2003 تحت عنوان «همایش اسلام و غرب» با حضور وزرای خارجه و اندیشمندان و دیگر مسئولین دو كشور در شهرهای مادرید و بارسلون برگزار شد.
همكاری فرهنگی دو كشور در عرصههای دیگر نیز تحقق یافته كه از آن جمله امضای قرارداد خواهر خواندگی شهرهای بارسلون و اصفهان است كه در پی سفر شهردار بارسلون به اصفهان و سفر متقابل شهردار اصفهان در سال 2001 منعقد گردید. نامگذاری یكی از تالارهای اصلی خانه آسیا در بارسلون به نام اصفهان بیانگر تاثیر فرهنگ و تمدن ایرانی در قلب فرهنگ و تمدن اروپا است.
مجموعه تحولات سالهای اخیر نشان میدهد كه دو كشور از ظرفیت لازم برای توسعه روابط برخوردارند. در نقشه جغرافیای دو كشور از یكدیگر فاصله دارند اما در تاریخ از علقههای مشترك سیاسی، اقتصادی و فرهنگی برخوردارند. جایگاه مهم ایران در منطقه حساس و استراتژیك خلیج فارس و خاورمیانه و ظرفیتهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن، توانمندی اقتصادی و صنعتی اسپانیا و موقعیت آن در اتحادیه اروپا از اركان و زمینههای توسعه روابط دو كشور طی سالهای اخیر میباشد